Bài 16: Ngôn ngữ lập trình bậc cao và Python

🚀

1. Khởi động (Engagement)

Hãy quan sát các đoạn chương trình được viết bằng các ngôn ngữ lập trình khác nhau:

Ngôn ngữ máy:

01101101 01101001 01101110 01100000
01101110 00100000 01110100 01110010

Python Script

Hợp ngữ:

RESETA EQU %0010011
LDA A #RESETA
STA A ACIA

Python Script

Ngôn ngữ Python:

n = int(input("Nhập số tự nhiên n: "))
s = 0
for i in range(n):
    a = int(input("Nhập số thứ "+str(i+1)+":"))
    s = s + a
print("Tổng các số đã nhập là:",s)

Python Script

💡 Câu hỏi: Theo em, câu lệnh trong ngôn ngữ nào dễ hiểu nhất? Tại sao?

📖

2. Hình thành kiến thức (Knowledge)

1. Ngôn ngữ lập trình bậc cao

Ngôn ngữ lập trình bậc cao là ngôn ngữ có các câu lệnh được viết gần với ngôn ngữ tự nhiên, giúp việc đọc, hiểu chương trình dễ dàng hơn.

Các lệnh viết bằng ngôn ngữ máy (mã nhị phân) hay hợp ngữ không thuận tiện cho việc viết hoặc hiểu chương trình. Để máy tính có thể hiểu và thực hiện, các chương trình ngôn ngữ bậc cao cần được dịch sang ngôn ngữ máy nhờ chương trình dịch.

Hiện nay có nhiều ngôn ngữ lập trình bậc cao, trong đó Java, C/C++, Python là những ngôn ngữ thông dụng nhất.

2. Ngôn ngữ lập trình Python

Python là ngôn ngữ lập trình bậc cao do Guido van Rossum (người Hà Lan) tạo ra và ra mắt lần đầu năm 1991.

Đặc điểm của Python:

Các câu lệnh có cú pháp đơn giản
Môi trường lập trình dễ sử dụng
Không phụ thuộc vào hệ điều hành
Chạy trên nhiều loại máy tính, điện thoại thông minh, robot giáo dục
Có mã nguồn mở
Thư viện chương trình phong phú về trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu, kỹ thuật robot
Được dùng phổ biến trong nghiên cứu và giáo dục

3. Môi trường lập trình Python

Phần mềm Python là môi trường lập trình cho phép soạn thảo chương trình bằng ngôn ngữ Python, hỗ trợ gõ lỗi, phân tích cú pháp dòng lệnh và thực hiện các chương trình Python.

Python có hai chế độ làm việc:

a) Chế độ gõ lệnh trực tiếp

Thường được dùng để tính toán và kiểm tra nhanh các lệnh
Có dấu nhắc lệnh >>>

b) Chế độ soạn thảo chương trình

Dùng để viết các chương trình có nhiều dòng lệnh
Chọn File/New File để mở màn hình soạn thảo
Viết mỗi lệnh trên một dòng
Lưu chương trình và chọn Run để thực hiện

Lưu ý

Người ta có thể soạn thảo chương trình Python bằng phần mềm soạn thảo văn bản hoặc phần mềm lập trình Python như Wingware, PyCharm, Thonny, Visual Studio...

4. Một số lệnh Python đầu tiên

a) Lệnh print()

Python tự nhận biết kiểu dữ liệu và thực hiện các phép toán ngay trên dòng lệnh.

Ví dụ các lệnh đầu tiên:

5
5
2.6
2.6
"học sinh lớp 10"
'học sinh lớp 10'

Python Script

b) Các phép toán

Các phép toán thông thường với số bao gồm: cộng (+), trừ (-), nhân (*) và chia (/).

Ví dụ:

Python Script

c) Lệnh print() với nhiều giá trị

print(12)
12
print(10,3.4 + 4.1, "hoà bình")
10 7.5 hoà bình
print("Dãy ba số chẵn:", 2,4,6)
Dãy ba số chẵn: 2 4 6
print("3 + 7 =", 3+7)
3 + 7 = 10

Python Script

Lưu ý: Nếu lệnh print() nhiều giá trị thì các dữ liệu này sẽ được đưa ra trên một dòng, giữa các dữ liệu sẽ có dấu cách.

Lệnh print() có thể tính toán và đưa ra kết quả của biểu thức.

🧩

3. Luyện tập (Practice)

🛠️ Thực hành: Chương trình đầu tiên

Nhiệm vụ: Sử dụng chế độ soạn thảo chương trình của Python để tạo, nhập và chạy chương trình đầu tiên có tên Bai1.py

Nội dung chương trình:

# Chương trình đầu tiên
print("Xin chào!")

Python Script

Các bước thực hiện:

Bước 1: Nháy đúp chuột vào biểu tượng của Python để khởi động.

Bước 2: Chọn chế độ soạn thảo chương trình của môi trường lập trình Python: Trong môi trường lập trình Python, chọn File/New.

Bước 3: Nhập nội dung chương trình.

Bước 4: Chọn File/Save hoặc nhấn tổ hợp phím Ctrl + S để lưu tệp.

Bước 5: Chọn Run/Run module hoặc nhấn phím F5 để thực hiện chương trình.

Bước 6: Để kết thúc một phiên làm việc, nháy nút ☑ ở góc trên bên phải màn hình hoặc gõ lệnh quit() hoặc lệnh exit() rồi nhấn phím ENTER.

Lưu ý: Kí hiệu # là vị trí bắt đầu dòng chú thích lệnh của Python.

🌟

4. Vận dụng (Application)

Bài tập củng cố

Luyện tập 1:

Hãy viết lệnh để tính giá trị các biểu thức sau trong chế độ gõ lệnh trực tiếp của Python: a) 10 + 13 b) 20 - 7 c) 3 × 10 - 16 d) 12/5 + 13/6

Luyện tập 2:

Các lệnh sau có lỗi không? Vì sao?

3 + * 5
"Bạn là học sinh, bạn tên là "Nguyễn Việt Anh"

Python Script

Luyện tập 3:

Viết các lệnh in ra màn hình thông tin như sau: a) 1 × 3 × 5 × 7 = 105. b) Bạn Hoa năm nay 16 tuổi.

Vận dụng mở rộng

Bài tập 1:

Ngoài cách viết xâu kí tự giữa cặp dấu nháy đơn hoặc nháy kép còn có thể viết giữa cặp ba dấu nháy kép. Nếu một xâu được viết giữa cặp ba dấu nháy kép thì chúng ta có thể dùng phím Enter để xuống dòng ở giữa xâu. Hãy thực hiện lệnh sau và quan sát kết quả:

print("""Không có việc gì khó
Chỉ sợ lòng không ben
Đào núi và lấp biển
Quyết chí ắt làm nên""")

Python Script

Bài tập 2:

Viết chương trình Python in ra màn hình bảng nhân trong phạm vi 10.

Thảo luận:

Tại sao nên đặt tên file chương trình có ý nghĩa?
Lợi ích của việc viết chú thích trong chương trình là gì?

Ghi nhớ kiến thức 🎯

✅ Ngôn ngữ lập trình bậc cao có cú pháp gần với ngôn ngữ tự nhiên.
✅ Python là ngôn ngữ lập trình bậc cao phổ biến trong giáo dục.
✅ Chế độ gõ lệnh trực tiếp: Dùng để kiểm tra lệnh nhanh.
✅ Chế độ soạn thảo: Dùng để viết chương trình hoàn chỉnh.
✅ print() là lệnh cơ bản để xuất dữ liệu ra màn hình.